Tỳ Ni Con Đường Chuyển Hóa Nội Tâm (Phần 03) - Chương III - Bài 1:Tảo Giác ( Sáng Sớm Thức Dậy)

Giác: là chỉ cho sự chánh niệm tỉnh thức trong cuộc sống giữa đời thường này. Chánh niệm về ăn, Chánh niệm về uống, Chánh niệm ngay cả khi đi, đứng, nằm, ngồi …

Như vậy, một người mà khi ăn không biết mình đang ăn, khi uống không biết mình đang uống, khi đi, khi đứng, khi ngồi, khi nằm, khi co, khi duỗi… thì người này không có mặt trong giờ phút thực tại, người này tuy là họ thức giấc, song họ vẫn là người ngủ mê mệt triền miên trong ba cõi.

Lại nữa Tảo giác còn gọi là Thỉ giác. Bởi vì Thỉ giác (do tu tập, dần dần đoạn phá vọng nhiễm từ vô thủy đến nay) có công năng khiến Bổn giác (căn bản trí, Tự Tánh Phật, Pháp Thân) hiện bày. Vì chúng sanh nhiều kiếp trôi lăn trong ba đường sáu nẻo, đều do không có trí quán chiếu của Thỉ giác. Do đó lúc sáng sớm thức dậy hành giả nên đọc thầm bài kệ để phân phát thân tâm:

Thùy miên thỉ ngộ

Đương nguyện chúng sanh

Nhất thiết trí giác

Châu cố thập phương.

Nghĩa:

Ngủ nghỉ mới dậy

Nguyện cho chúng sanh

Được nhất thiết trí

Thấy khắp mười phương.

Như chúng ta đều biết, người xuất gia và người tại gia khác nhau rất nhiều điểm. Thứ nhất là về mặt ngủ nghỉ. Chẳng hạn như người tại gia có thể ngủ 5-6 giờ sáng dậy, còn người xuất gia thì phải 3 giờ sáng là thức dậy để chuẩn bị tọa thiền. Vì sao? Vì Phật dạy ngủ nhiều là một pháp bất định; khiến cho tâm thức mờ tối, không thể tiến tới pháp lành, trầm luân trong ba cõi, không có kỳ hạn xuất ly. Do đó người hành giả tham thiền, phải luôn khắc kỷ chớ nên ngủ nhiều, mà sa đà trong chốn trầm luân khổ ải.

Sách Đại thừa quảng ngũ uẩn nói:

“Sao gọi là ngủ nghỉ? Nghĩa là hoạt động không được tự tại, bởi tánh của nó là mê mờ. Nghĩa là nó làm cho tâm, ý, thức hoạt động không được tự tại, bởi vì ngủ nghỉ là một phần của Si. Lại do tánh không được tự tại này mà làm cho tâm và tâm sở thành ra rất mê muội. Nếu ở trong ba tánh thiện, ác và vô ký, thì sự ngủ nghỉ này hay cùng với sự lỗi lầm tạo thành nghiệp”.

Trong Tăng chi bộ kinh, chương III, phẩm XI, kinh số 104, Đức Phật dạy:

“Này các Tỷ-kheo, hưởng thọ ba sự ở đời, không bao giờ thỏa mãn. Thế nào là ba?

Hưởng thọ ngủ nghỉ, này các Tỷ-kheo, không bao giờ thỏa mãn. Hưởng thọ rượu men rượu nấu, này các Tỷ-kheo, không bao giờ thỏa mãn. Hưởng thọ sự dâm dục giao hợp, này các Tỷ kheo, không bao giờ thỏa mãn”.

Ngủ nghỉ là nhu cầu chính đáng, nhưng Đức Phật nói, ngủ là điều không bao giờ thỏa mãn. Hơn nữa, không thể tích lũy giấc ngủ, nên “ngủ bù” chỉ mất thời gian và dung túng một thói quen không tốt mà thôi. Nếu cứ nuông chiều theo nhu cầu của cơ thể sinh học này thì cả đời chúng ta cứ mãi làm nô lệ cho những dục vọng thấp kém mà không thể hướng tâm đến cái gì khác cao đẹp hơn.

Thông thường con người cần ngủ 8 tiếng một ngày, như vậy một con người bình thường đã dành một phần ba cuộc đời để ngủ rồi! Đó là chưa kể 10 năm đầu đời còn nhỏ chưa biết làm gì và những năm cuối cuộc đời thì già và bệnh thống lĩnh, nên tự lo được cho bản thân đã là quý lắm rồi! Ấy vậy mà nhiều người vẫn chưa ý thức được thời gian ta đang có quý hiếm đến mức nào. Một khi dành quá nhiều thời gian cho sự ngủ nghỉ, con người trở nên thụ động vì trong thời gian chúng ta ngủ, hầu hết các cơ quan trong cơ thể trở về trạng thái nghỉ ngơi hoặc làm việc rất ít. Do đó, cứ cho phép mình ngủ nghỉ nhiều hơn hoạt động thì ngay cả khi thức, cơ thể ta trở nên trì trệ, chậm chạp, thiếu sinh khí, không nhạy bén, lười biếng và hôn muội. Nếu sa đà vào việc ngủ nghỉ thì không thể nào tận tâm tận lực vào công việc tu tập vốn là sự nghiệp của người xuất gia giải thoát.

Hậu quả của ham muốn ngủ nghỉ thật tệ hại. Đức Phật nhắc đến rất nhiều lần trong kinh rằng, ham muốn ngủ nghỉ là “một trong những điều khiến cho Tỳ-kheo hữu học thối tâm” (Tăng chi bộ kinh, chương V, phẩm VIII, kinh số 89), và là “triền phược làm ngăn trở sự thực hành Chánh pháp” (Tăng chi bộ kinh, chương V, phẩm XXI, kinh số 206). Tánh “ưa thích ngủ nghỉ đưa đến thối đọa” (Tăng chi bộ kinh, chương V, phẩm IX, kinh số 149); người xuất gia như thế là “Tỳ-kheo thối đọa” (Tăng chi bộ kinh, chương VI, phẩm III, kinh số 21). Đức Phật dạy “Người ưa thích ngủ nghỉ thì không thể nào sống trú thân trên thân” (Tăng chi bộ kinh, chương VI, phẩm XII, kinh số 117). Với người bình thường chỉ biết hưởng thụ dục lạc ở đời, đắm chìm trong ngủ nghỉ là nhu cầu rất bình thường. Thế nhưng, với người xuất gia, trọn đời dốc tâm tu học thì ngủ nghỉ quá mức cần thiết sẽ là một chướng ngại lớn làm trì trệ con đường chuyển hóa nội tâm.

Chính vì vậy, Đức Phật khuyến tấn chư đệ tử của Ngài, những người đang phấn đấu trên con đường hướng đến mục đích giải thoát sanh tử luân hồi rằng “Này các Tỳ-kheo, chỉ những vị Tỳ-kheo thao thức đến ly hệ phược, ban đêm ngủ ít thức nhiều” (Tăng chi bộ kinh, chương V, phẩm XIV, kinh số 137). Chỉ khi nào ta biết hướng đến mục đích cao thượng hơn, biết nhìn xa trông rộng để thấy rõ việc vượt thoát sự chi phối của sanh tử luân hồi là việc cần thiết và bức bách thì mới nỗ lực vượt qua sự cám dỗ của bản năng, không ham thích ngủ nghỉ để dành trọn cuộc đời mình cho việc hành trì pháp mà thôi.

Cũng trong Kinh Tương Ưng bộ, tập I, chương I, phẩm II, kinh số 6 thuật lại câu chuyện chư thiên nhắc nhở vị Tỳ kheo ham ngủ:

Một Tỳ-kheo cần nỗ lực tận dụng thời gian quý báu để thực hành pháp chứ không được phép tự ý ngủ phi thời. Có lần, một vị Tỳ-kheo ngủ ngày. Thấy vậy, một vị Thiên trú ở khu rừng ấy, thương xót Tỳ-kheo ấy, muốn vị ấy được hạnh phúc, vị thiên ấy liền đi đến vị ấy, nói lời cảnh giác, rằng:

Tỳ-kheo, hãy thức dậy,

Sao Ông hãy còn nằm?

Ông được lợi ích gì,

Trong giấc ngủ của ông?

Kẻ bịnh, kẻ trúng tên,

Bị đánh sao ngủ được?

Vì lòng tin, xuất gia,

Bỏ nhà, sống không nhà,

Tín ấy cần phát triển,

Chớ để ngủ chinh phục.

Còn trong Tăng chi bộ kinh, chương VI, phẩm II, kinh số 17: Đức Phật nhấn mạnh Tỳ kheo trẻ tuổi cũng còn mê ngủ nghỉ, bởi:

Tuổi trẻ thì thật khó lòng cưỡng lại sự đam mê ngủ nghỉ. Vì lẽ đó, để ngủ nghỉ không làm chướng ngại con đường tu học của các đệ tử, Đức Phật thường sắp xếp các Tỳ-kheo trưởng lão đã thuần thục nếp sống của đạo, khéo điều phục các căn, sống chung trú xứ với các tân học Tỳ-kheo để nhắc nhở những người này; nếu không, họ sẽ “ngáy và ngủ cho đến trời sáng!” mà không thể tự giác thức dậy để thực hành pháp.

Trong Kinh Pháp Cú Thí Dụ ghi:

“Lúc Phật ở tịnh xá Kỳ Thọ nước Xá Vệ, bấy giờ có một thầy Tỳ kheo ăn no rồi vào nhà đóng cửa ngủ yên, tham ăn khoái lạc, sau bảy ngày sẽ mệnh chung, Đức Phật thương xót, sợ ông rơi vào nẻo ác nên đến nói kệ rằng:

Ôi chao! Sao ngủ được

Quên kiếp mối mọt ư

Sống tối tăm chẳng sạch

Mê hoặc lấy làm thân

Khác nào bị ung thư

Tâm như trẻ bệnh nặng

Gặp biết bao nguy nan

Thay vì ngủ ngon giấc

Suy ngẫm không buông lung

Vì nhân học người xưa

Từ đây không còn khổ

Thường nhớ diệt ý xằng

Chánh kiến sức học thêm

Ở đời sáng được thế

Phước đức tăng ngàn lần

Rốt không sa nẻo ác.

Phật dạy: - Ông có biết đời trước của ông như thế nào không?

Tỳ kheo bạch: - Bị năm uẩn che lấp con thật không tự biết.

Phật nói: - Xưa kia vào thời đức Phật Tỳ Bà Thi, ông đã từng xuất gia, chẳng nhớ giới kinh, ăn no lại ngủ, mệnh chung thần hồn sanh trong loài trùng rết, trải qua năm vạn năm, khi thọ mạng hết lại làm trùng ốc, trùng hến, mọt cây mỗi loài năm vạn năm. Bốn loài trùng này sanh trong chỗ tối, tham thân yêu mạng, thích ở chỗ tối kín làm nhà, chẳng ưa ngủ có chỗ sáng. Một khi ngủ 500 năm mới dậy, lưới tội triền miên, không cần xuất ly. Đời này tội hết được làm Sa môn, sao ngủ nghỉ như thế chẳng biết chán đủ?

Vị Tỳ kheo ấy nghe rồi hổ thẹn, sợ sệt tự trách, năm món che đậy liền trừ, thành bậc A la hán”.

Qua câu chuyện này cho chúng ta về bài học ngủ nghỉ, ngủ nhiều nếu không lo mài dùi giới Kinh và học tập Kinh điển… thì dễ sa đà trong chốn trầm luân khổ hải. Là người tu Phật phải phấn phát về điểm này! Nếu người ưa ngủ nghỉ thì trí huệ không tăng trưởng, mà ác pháp lại tăng trưởng. Do đó người xưa lúc ngồi thiền, nếu ma ngủ đến thường lấy dùi đâm vào chân cho tỉnh ngủ (Trong Thiền sư Trung Hoa có Thiền sư Từ Minh Sở Viên ở Thạch Sương tọa thiền suốt đêm ngoài trời lạnh. Vì muốn chống lại ma ngủ, Ngài đã lấy dùi đâm vào đùi). Ở trong đại chúng người nào chỉ lo ham ăn, ham ngủ thì người này đạo nghiệp mờ tối, lâu dần hắc nghiệp thì nhiều, mà bạch nghiệp lại mỏng dần.

Và hôn trầm (ngủ gục) cũng là một trong 5 chướng ngại cho hành giả tu thiền, nên Trong Kinh Tăng Chi Bộ, chương VII, Phẩm Không tuyên bố, Kinh số 58 – Ngủ gục, Đức Phật dạy cách chế ngự cơn buồn ngủ như sau:

Một lần nọ, khi Tôn giả Mục-kiền-liên đang hành thiền trong rừng bị dã dượi buồn ngủ xâm chiếm và chế ngự tâm. Tâm của Tôn giả Mục-kiền-liên lúc bấy giờ co cứng lại và ngưng trệ, bần thần, dã dượi, không tỉnh táo và tất nhiên, không thể nào tập trung vào đề mục thiền quán. Bằng thần thông, Đức Phật thấy rõ Tôn giả Mục-kiền-liên đang gặp chướng ngại và muốn hỗ trợ cho Tôn giả vượt qua cơn ngủ gục này. Ngài liền đến gần Tôn giả Mục-kiền-liên và hỏi: “Này Mục-kiền-liên, thầy đang dã dượi, đang buồn ngủ và ngủ gục phải không?” Rất chân thật, Tôn giả Mục-kiền-liên liền trả lời là đang ngủ gục. Nhân đây, Đức Phật dạy cho Tôn giả Mục-kiền-liên tám cách để chế ngự dã dượi, buồn ngủ theo mức độ tăng dần, nếu cách này không có hiệu quả thì sử dụng cách tiếp theo, cụ thể như sau:

1.Không tác ý đến cơn buồn ngủ.

2.Nhớ lại những đoạn kinh đã biết hay đã thuộc lòng trước đây.

3.Đọc to một số đoạn kinh đã thuộc.

4. Kéo tai, xát hai tay vào nhau, chà xát chân, tay.

5. Đứng dậy, lấy nước rửa mặt, phóng tầm nhìn ra xa.

6. Hướng về ánh sáng.

7. Đi kinh hành trong chánh niệm.

8. Ngủ một lát trong chánh niệm.

Thụy miên là hôn trầm, là lúc tâm không ngủ nhưng cũng không thức. Trạng thái dật dờ đó khó thể làm nên chuyện gì. Hôn trầm chỉ khác với cái ngủ là ta có thể dễ dàng ra khỏi nó hơn. Nhưng hôn trầm dầu không mê man như khi ngủ, nó vẫn đáo đi, đáo lại hoài. Tâm trạng này ở ngoài đời được coi là tâm không có phương hướng, từ đó nó dẫn đến thiếu nghị lực. Và nghị lực là một trong bảy yếu tố dẫn đến sự giác ngộ.

Đức Phật đã so sánh hôn trầm hay thuỵ miên giống như một nhà tù. Khi ta bị giam tù trong một căn phòng nhỏ thì ta khó có thể làm được gì. Tâm trí ta uể oải, ngầy ngật, giam hãm, tù túng, cho đến nỗi ta chỉ có đủ nghị lực để kéo lê một kiếp sống.

Vì vậy người tu tập đừng đầu hàng với sự buồn ngủ mà phải luôn tỉnh thức và chánh niệm, bởi vì cơn buồn ngủ và sự tập trung khi thiền là hai trạng thái hoàn toàn trái ngược nhau. Chúng ta chẳng bao giờ đạt được trí tuệ khi ngủ, chỉ có chánh niệm tỉnh giác khi thiền mới mang lại trí tuệ siêu việt. Cho nên trong nhà Thiền có câu:

“Tỉnh tỉnh - Lặng lặng: PHẢI, tỉnh tỉnh mà loạn tưởng là SAI;

Lặng lặng – Tỉnh tỉnh: PHẢI, lặng lặng mà hôn trầm là SAI”.

Thiền Sư Trung Phong nói:

“Người xưa dụng công hễ thấy mặt trời lặn sau núi thì sanh lòng than tiếc lại qua mất một ngày, đạo nghiệp chưa xong, nhãn quang lạc địa (ý nói là chết) rốt cuộc lấy gì báo đáp ân Phật Tổ, Đàn việt. Đợi chỉ đến lúc tay chân rối loạn, ngay hôm nay lúc bệnh chưa đến thân hãy sớm tìm cái lộn ngược (ngộ) đi”.

Nên trong Kinh Di Giáo, Phật dạy:

“Các thầy Tỳ kheo! Ban ngày thì siêng năng tu tập thiện pháp, không để thời giờ qua suông, đầu đêm cuối đêm cũng chớ phí bỏ, nửa đêm tụng Kinh để tự tiêu diệt và đình chỉ nghiệp chướng, đừng vì lý do ngủ nghỉ mà để một đời luống qua không được một chút lợi ích. Nên nhớ ngọn lửa vô thường thiêu đốt thế gian mà sớm tự độ, đừng ham ngủ nghỉ, giặc phiền não thường hay rình giết người, dữ hơn kẻ thù, sao có thể ngủ nghỉ mà không tự giác? Rắn độc phiền não ngủ trong tâm ví như rắn hổ mang màu đen ngủ trong nhà. Các thầy nên dùng móc sắc giữ giới mà sớm móc kéo nó ra, rắn ngủ ra rồi mới có thể yên ngủ, không ra mà ngủ là người không biết hổ thẹn”.

Đoạn văn kinh này cho chúng ta thấy rõ, chư Phật và chư Tổ đều răn nhắc cho chúng ta, đừng tham tiếc ngủ nghỉ khi đạo nghiệp chưa thành tựu. Vì ngủ nghỉ là tăng trưởng hạt giống ác pháp, mà hạt giống thiện pháp lại mỏng dần; có những người ưa ham ngủ nghỉ nên không làm chủ được các vọng niệm, dễ bị vọng niệm chi phối, nên ý nghĩ về dục, thân làm điều ác, miệng nói lời ác, đều do ưa ham thích ngủ nghỉ mà sanh ra. Vì thế, đức Phật thương xót cho các loài hữu tình thị hiện ra trong năm đường ác đạo, khuyên nhắc và sách tấn chúng sanh tu tròn đạo nghiệp. Song muốn thể nhập giác trí tròn đầy của chư Phật, thì phải siêng năng tinh tấn trau dồi giới pháp, để chuyển hóa tham, sân, si thành giới, định, tuệ.

Nên Kinh Phát Giác Tịnh Tâm nói:

Bồ Tát nên quán 20 loại hoạn thùy miên (ngủ nghỉ). Thế nào là 20:

1. Vui ngủ nghỉ là đang có sự lười biếng.

2. Thân thể nặng nề

3. Da dẻ bất tịnh.

4. Da dẻ khô rít.

5. Rất nhiều ô uế, oai đức thiếu mỏng.

6. Ăn uống không tiêu.

7. Thân thể sanh ghẻ phỏng.

8. Có nhiều lười biếng.

9. Tăng trưởng lưới nghi.

10. Trí huệ gầy yếu.

11. Sanh nhiều mệt mỏi.

12. Đang đi đến chỗ tối tăm.

13. Người chẳng cung kính.

14. Bẩm chất ngu si.

15. Nhiều phiền não, tâm hướng theo các sai sử.

16. Ở trong pháp lành mà không sanh lòng ham muốn.

17. Tất cả pháp lành hay khiến giảm thiểu.

18. Thường làm việc trong sự kinh sợ

19. Thấy người tinh tấn lại hủy nhục họ.

20. Đến với Đại thừa bị người khinh rẻ.

Như vậy, ngủ nghỉ nhiều là một sự tác hại lớn đến con đường tự giác, giác tha, nên trong bài 1 Pháp hành Tỳ Ni, Tổ dạy là:

Ngủ nghỉ thức dậy

Nguyện cho chúng sanh

Được nhất thiết trí

Thấy khắp mười phương.

Đây là tiêu biểu hành giả phải luôn luôn chánh niệm trong giờ phút thực tại, vì thức dậy là ngầm nói lên các tập khí phiền não không còn ngủ ngầm trong tâm thức của hành giả nữa. Từ đây với con mắt Bát nhã hành giả có thể soi khắp hết mười phương, mà không bị các cảnh làm mê hoặc nữa. Thấy cái gì mà không bị ngoại cảnh làm mê hoặc?

Ta hãy nghe trong bài Chứng Đạo Ca, Thiền sư Huyền Giác nói:

Muôn vật vô thường thảy thảy không

Đấy chính Như Lai thật Viên giác.

Thấy muôn hình vạn tượng đều là vô thường, cái thấy này chính là tri kiến Phật ấy! Bởi chúng sanh lầm chấp các pháp thường còn, nên được thì vui, mất thì buồn. Song bản thân của muôn pháp thì tùy duyên sanh khởi, người nào thấy tột được bản chất của muôn pháp, thì người ấy là đã thức dậy, không còn ngủ ngầm triền miên trong vô lượng kiếp luân hồi nữa nên nói:

Được nhất thiết trí

Thấy khắp mười phương.

Nhất thiết trí tiếng Phạn gọi là Tát-bà-nhã-na là tên trí của Phật, một trong ba trí:

1. Nhất thiết trí (là trí của Thanh văn, Duyên giác).

2. Đạo chủng trí (là trí của Bồ tát).

3. Nhất thiết chủng trí. (là trí của Phật - trí này liễu tri tất cả các pháp, nên gọi là nhứt thiết chủng trí)

Kinh Nhân Vương nói:

Đầy đủ cõi vô lậu, thường tịnh hóa thân giải thoát, vắng lặng chẳng nghĩ bàn gọi là Nhất thiết trí.

Nên Luận Đại Trí Độ nói:

1. Nhất thiết trí là trí của Thanh văn, Duyên Giác, biết tổng tướng của tất cả pháp.

2. Đạo chủng trí là trí của Bồ Tát biết hết thảy đạo pháp sai biệt

3. Nhất thiết chủng trí là Phật trí thông đạt tất cả pháp của tổng tướng là biệt tướng.

Tóm lại, người xuất gia muốn được giác ngộ giải thoát thì không thể nào giải đãi, xao lãng thờ ơ trong việc tu học nhất là không nên để thời gian ngủ nghỉ quá nhiều làm chướng ngại cho quá trình phát triển tuệ giác của tự thân. Bởi ham ngủ nghỉ là một biểu hiện của sự lười biếng, mà lười biếng thì đồng nghĩa với sự nghiệp trí huệ giải thoát khó thành tựu.